Category Тил

Макелек Өмүрбай: Тил жоголсо, салт жоголот


Кытайлык белгилүү тилчи, этнограф Макелек Өмүрбай – кыргыздын салты менен тилинин ажырагыс бүтүндүгүн изилдеп, кыргыз жазма арибинин өзгөрбөй, туруктуу өнүгүшүн жактап келаткан окумушутуулардын бири. Ал кыргыздын түпкү тарыхын да иликтеп, анын негизинде жакында “Кыргыздын мамлекеттүүлүгү жазма булактарда” аттуу китеп чыгарып, Бишкекте бет ачарын өткөрдү. Макелек Өмүрбай Бишкекте жүргөндө “Азаттыктын” студиясына келип, маек курду. https://www.azattyk.org/embed/player/0/28461500.html?type=video “Азаттык”, […]

Кыргыз тилди окутуу аркылуу жаштарды адептүүлүккө, ыйманга жана маданиятка тарбиялоо


Кыргыз тили – ата-бабаларыбыздын кылымдарды карытып, жоголбой, сакталып келе жаткан эне тилибиз, өлбөс-өчпөс тарыхты камтыган улуу тил, жан дүйнөбүзгө руханий азыкты берген көөнөрбөс касиеттүү тил. Кылымдардан бери тоскоолдуктарга учураса да, сакталып келген ата -бабалардын урпактарга калтырган мурасы. Кыргыз тилинин жаралыш тарыхы жөнүндө жазуу түрүндө маалыматтар сакталып калбаса да, Орхон-Энесайрун жазма тарыхый эстеликтерде чегилип, оозеки түрүндө […]

Тил – улуттун байлыгы


И.Раззаков атындагы Кыргыз мамлекеттик техникалык университетинде мамлекеттик тилди өнүктүрүү жана тил саясатын өркүндөтүү максатында Мамлекеттик тил бөлүмү түзүлгөн. Бөлүмдүн ишин КМТУнун мамлекеттик тил жана өнүгүү боюнча проректору жетектейт. Мындан сырткары, мамлекеттик тил боюнча башкы адис, электрондук-анимациялык китептерди даярдоо боюнча адис, иш кагаздарын мамлекеттик тилге которуу боюнча адистер эмгектенишет. Мамлекеттик тил бөлүмү тарабынан жыл сайын мамлекеттик […]

“Экономика” сабагы эне тилде өтүлөт


Мамлекеттик тил боюнча Улуттук программаны ишке ашырууда КЭУда бир катар олуттуу аракеттер жасалууда. Биздин университетте иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзүү 2013-жылдын апрель айында башталган. Ректордун буйругу менен кызмат орду ачылган. 2016-жылдын октябрь айынан тартып университетте мамлекеттик тилди өнүктүрүү боюнча атайын бөлүм иштейт. Ошондон бери бир катар керектүү документтер, ошондой эле тыштан келген жана сыртка чыгарылган […]

Мамлекеттик мекемелерде мамлекеттик тилдин абалы кандай? Унаа жана жол министрлиги


Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын жумушчу тобу Кыргыз Республикасынын Унаа жана жол министрлигинде иш кагаздарын жүргүзүүдөгү мамлекеттик тилдин абалы менен таанышып чыгуу жана жардам көрсөтүү максатында текшерүү иштери жүргүзүлдү. Текшерүүдө төмөндөгүлөр аныкталды: министрликте иш кагаздары мамлекеттик тилде жана расмий тилде жүргүзүлөт. Борбордук аппараттын иши, т.а.  жалпы бөлүмдүн жана кадрлар бөлүмүнүн иш […]

Сөз туралуу сөз


Сүйлөп жатканы эле болбосо, бардык адам эле сөз биле бербейт. Сөз билген адам анын ички поэтикасын, тышкы музыкасын сезет, туят. Сөз билген адам сүйлөсө ал ырдап тургансыйт. Сөз, адамдын ички жигерин аныктап билгизет. Сөз билген, анын баасын, күчүн туйган адам таасын, так сүйлөйт, тандап, таап айтат. Өз учурунда гана айтат. Ага ошол акырын айткан бир […]

Элдин эл экени – эне тилинде


Өлкөбүз Кыргызстанды мекендеген көптөгөн элдер үчүн да өз эне тили кандай ардактуу болсо, Ала-Тоо койнундагы элдерди бириктирүүчү, “бир жакадан баш, бир жеңден кол чыгарта” турган кыргыз тили бул элдер үчүн дал ошондой ыйык, дал ошондой аруу. Жусуп Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде соңку жылдары бир топ алгылыктуу иштер жасалды. Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн […]

Мамлекеттик мекемелерде мамлекеттик тилдин абалы кандай?


Эмгек жана социалдык өнүктүрүү министрлиги Мекемеде министрдин 3 орун басары, 1 статс-катчы жана министриктин 6 башкармалыгы, 2 сектору, 14 бөлүмү бар. Анда Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппараты, Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жана министрлик-ведомстволор менен кат алышуусунун басымдуу бөлүгү расмий тилде экендиги көрүнүп турат. Мисалы: КР Өкмөтүнөн 2016-жылы 218 кат келсе, анын 206сы расмий тилде болгон. Келген 10 […]

Мамлекеттик мекемелерде мамлекеттик тилдин абалы кандай? Экономика министрлиги


Комиссия мүчөлөрү Экономика министрлигинин статс-катчысы Айдай Курманова менен жолугушуп, пикир алышып, текшерүүнүн максаты тууралуу маалымат беришти. Мамлекеттик тилдин абалы менен таанышууда төмөнкүлөр аныкталды. Мамлекеттик тилди өнүктүрүү боюнча чаралар жөнүндө 2017-жылга карата иш план бекитилген. Чогулуштар, жыйындар, жолугушуулар мамлекеттик жана расмий тилде өткөрүлөт. Компьютерлерге кыргызча шрифттер орнотулган. Мекеменин ички-тышкы жазуулары, бөлмөлөрдүн аталыштары негизинен мамлекеттик тилде жазылган. […]

КЫЙДЫ ЗАМАН же улуу сөздү өчүрүп, тилди, дилди жоготуп, өгөй баалуулуктарды таңуулаган техникалык доор жөнүндө


Мисалдар менен ашкерелебесек деле алмуздактан бери бир айныгыс чындык жашап келген. Ал – бардык өнөрдөн сөз өнөрүнүн артыкчылыгы. Илгери сөз өнөрү укмуштуудай бааланган учурда жакшы айтылган сөз үчүн адеми тонун чечип, жалгыз атынан түшүп берүүдөн айныган эмес экен калкыбыз. Таап айтылган сөз октон да, оттон да күчтүү болгон: бүтпөгөн чыр бүтүп, эр өлгөн согуштар токтогон. […]

Мамлекеттик мекемелерде мамлекеттик тилдин абалы кандай? Ички иштер министрлиги


Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлигинде иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзүүнүн абалы менен жеринде таанышуу жана методикалык-практикалык көмөк көрсөтүү максатында текшерүү жүргүздү. 2016-жылы ИИМге келген документтердин жалпы саны – 13 416. Анын ичинде Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн жана Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппаратынан келген каттардын саны – 2393. Кыргыз Республикасынын […]

Кыргыз тилиндеги ресурс


Би-Би-Си академиясы журналистика жана тил үйрөтүүгө арналган маалымат ресурсун кыргыз тилинде акысыз чыгара баштады. Би-Би-Си Академиясынын кыргыз тилиндеги биринчи жаңы ийкемдүү баракчасы http://www.bbc.co.uk/academy/beta/ky/ Би-Би-Синин журналисттик өнүккөн тажрыйбасына арналды. Анын ичинде редакциялык эрежелер, кыргыз тилин колдонуу, журналисттик чеберчилик ыкмалары жазылган. Ошондой эле анда Би-Би-Сидеги жана дүйнөдөгү кыргыз тилдүү журналисттерге башка баалуу маалыматтар бар. Кыргыз тилдүү журналисттерге […]

Өлбөй кал, Шаршенбек агай!..


Көптөн бери китеп окуй элек элем. Көп эле китеп окуп жүрөм го, бирок окуп бүткөндөн кийин бирдеме окугандай болбой, сезимде жук калбайт. Окуй элек элем дегеним ошондон. Кечээ күнү Шаршенбек Үмөталиев агайыбыздын “Өзөктөгү өрт” деген тарыхый романы капилет колума тийип, шашпай окуп кирдим. Ошону менен китеп мени тартып кетти өз дүйнөсүнө. Окуясы ушунчалык элестүү. Баарынан […]

Кыргыз тилин кандай деңгээлде билесиң? Текшерип көр


Кыргыз тилин кандай деңгээлде билээриңерди билгиңер келеби? Анда “Кыргыз тесттин” сынагынан өтүп көргүлө. Алыс барбай эле, ушул эле интернетте. “Кыргыз тесттин” сайтында ушудай мүмкүнчүлүк түзүлгөн экен. Бул сайтта айрым алешемдиктер бар экен, бирок компьютерден алыс кетпей мамлекеттик стандарт боюнча кыргыз тилин билүү денгээлиңди аныктап алуу болчудай. Белгилей кетсек, кыргыз тилин билүүнүн 5 деңгээли каралган (А1, […]

Катага каршы “Кара тизме”


Ооба, көрнөк көйгөйү коомчулук көңүлүн өйүгөн талуу маселелердин бири. Ондогон жылдар аны кантип оңдоштун оңтоюн таппай келдик. Бирок, “акыл – жаштан” демекчи, өзүн улуттун уул-кызы санаган мекенчил жаштарыбыз бул маселеге кайдыгер карабай, колдон келген салымын кошуп келет. Анын бир мисалы катары Кыздархан Айтматова кызыбыздын аракетин айталы. Ал “Манас” кино-театрында илинген берегидей афишаны колтелефонго тартып алып, […]

Тилдер күнү жана майрамдары


21-февраль – Эл аралык эне тил күнү Эл аралык эне тил күнү 17-ноябрда 1999-жылы ЮНЕСКОнун Башкы конференциясында жарыяланып,  2000-жылдын 21-февралынан тартып  тил жана маданий ар түрдүүлүктү өнүктүрүү максатында белгиленет.   14-март – Эстон эне тил күнү 14-мартта Эстонияда Эне тил күнү белгиленет. Эгер сөзмө-сөз которгондо бул күндү “Энелер” күнү деп атаса болот.   20-март – […]

Кармыштегин Макелек Өмүрбай уулу: Кыргыз мамлекеттүүлүгүндө бийлик мансап аттары


Кыргыздар бийлик башында болгон, өз хандыгы жана улуу хагандык курган эл. Ал бийлигинин көптөгөн мансап аттары жазма тарыхта жазылып калган. Ошол тарыхта жазылган мансап атоолору «Манас» жомогунда да көп кезигет. Ал тургай жоо жактын мансап атоолору да тарыхта жазылгандай, толук айтылганы кызыгуу туудурат. Ал үчүн Сагымбай Орозбак уулунун айткан «Манас» жомогундагыны алып көрсөк: «…Оң жагында […]

Жазма булактардагы жаркын тарых


Макелек Өмүрбай уулунун “Кыргыз мамлекеттүүлүгү жазма булактарда” деген китеби Президент А.Атамбаевдин колдоосу менен жыл башында жарыкка чыгып, элге тартууланды. “Кылым кыйырындагы кыргыздардын күчтүү мамлекет экендигин тастыктаган тарыхтын ак шооласы” аталган бул китепке ар кандай пикирлер айтылып кызыгуу жаратууда. Китепте биздин мамлекекеттүүлүктүн түпкү пайдубалы кантип калыптангандыгы тууралуу кашкайган чындык карт тарыхтын баалуу барактарында мааниси толук ачылбай […]

Бабалар руху байырлаган “Сыргак китеп”


Жуңго кыргыздарынын туңгуч китепканасы – “Сыргак китеп” ачылды! Бул жагымдуу жаңылыкты жалпы кыргыз эли кубануу менен кабыл алды. Филология илимдеринин доктору, Жуңго жана чет элге белгилүү тил маманы, көп кырдуу изилдөөчү агайыбыз Макелек Өмүрбай уулунун улуттук казынабызга кошкон салымы – көөнөрбөс рухий булак болгон “Сыргак китеп” китепканасын ачкандыгы жөнүндө Жуңгонун массалык маалыматтарында айтылып, жылуу пикир, […]

Сөз тыңшаганды “жансыз” дейт


“Ирет” деген сөз “катар” деген маанини билдирет. “Өлкөдө тартип болсо башкаруу да ирети менен жүрөт” дейт. “Ирети жок сүйлөбөгүлөчү?” дейт. Тушкелди сүйлөбөгүлөчү дегенди билдирет. “Ирети келген жок, ирети келгенде айтайын” дейт. Ыгы келген жок, сааты келбеди, маалы келбеди, убагы келген жок… убагы келгенде айтайын дегени. “Ишибиз иретсиз башталды” десе, “Ишибиз башаламан башталды” дегенди түшүндүрөт. “Чачы-башыңды […]

“Балдарга базарлык” – алтынга бергис китеп


Улуу муундагы окурмандарга караганда балдар үчүн китеп жазуу алда канча машакаттуу иш. Себеби балдар кубулуштарды жөнөкөй жана элестүү көрөт, жөнөкөй түшүнөт. Ошондон узун жана татаал сүйлөмдөр баларды тажатып жиберерин психологдор айтат. Алым Токтомушевдин (01.09.1947 – 25.07.2014) “Балдарга базарлык” китеби дүйнө тарыхындагы чиелешкен окуялар жана ысымы тарыхка мөөрдөй басылган көйкашка инсандар тууралуу балдарга жетик, көркөм тилде […]

Ийри мүйүздүү мал болбойт


Кээ бир журналисттердин жазганын окуп, айтканын угуп отурсаң… Адегенде “ири” деген сөздүн маанисин билип алалы. Ири деген “чоң”, “үлкөн” дегенди билдирет. Мисалы, “А балам, анын теги ири, ата-бабалары ырыс-кешиктүү, ыймандуу, мыкты адамдар болгон” дейт. “Ири” сөзүнүн дагы бир мааниси, ирий турган азыктарга багышталып айтылат. Мисалы, “Сүт ириди” дейт. “Ириген ооздон чириген сөз чыгат” дейт. Маселен, […]

«Байчечекей» — балалыктын символу


Журналдын баш редактору Токтосун Самудинов «Кутбилим» газетасынын башкы редактору Кубат Чекировдун суроолоруна жооп берет. – Токтосун агай, кыргыз баласы үчүн гүлдѳрдүн да эӊ ыйыгы, биринчи эле оозго келери – байчечекей. Жарыктык, кѳктѳмдѳ күн аз жылымдап, кар анча кетелекте эле ар кай жерден үлбүрѳп чыга калган гүлдүн баатырлыгына айран каласыӊ. Журналдын атынын коюлушу бекеринен эмес го […]

Жаңы сөздөрдү сөздүккө киргизүү заман талабы


Алып барган: Осмоналиев Каныбек: Студиянын коногу: Асанов Эмил Дайырович Осмоналиев Каныбек: Эмил Дайырович өзүнүн коллегасы Сучеленков Николай Викторович менен бирдикте, Кыргызстандын илимий жана интеллектуалдык аймагындагы чоң жаңылыктуу жакшы нерсени баштап отурат. Радиоугармандар, мен сиздерге ушул жаңылыкты айткым келип отурат, булар жакында кыргызча-орусча 51000ден ашуун сөздөн турган кыргыз адабий тилдин нормаларына ылайык сөздүк түзүлгөндүгүн жарыялашты. Эмил […]

Жогорку Кеңеш депутаты Адыл Жунус уулу: «Кыргыз – Улуу эл…”


«Мекеним дебеген адам адамдын коомуна жат» демекчи, коомубузда эл-жерим, эне тилим дегенде ичкен ашын жерге койгон патриот уул-кыздарыбыз жок эмес. Мына ушундай кыргыздын мекенчил эр азаматтарынын бири – кытайлык кыргыздардын өкүлү, Жогорку Кеңештин депутаты Адыл Жунус уулун кепке тартып, өлкөбүздүн келечеги, эне тилибиз, мекенибиз тууралуу маек курдук. – Адыл Жунусович, эң оболу өмүр-таржымалыңызга кайрылсаңыз. – […]